نام کاربری:    رمز عبور:






             رساله کمیلیه


(شرح حدیث حقیقت)

یکی از مضامین عرفانی که در پاره­ ای از منابع حدیثی منقول است، روایتی است معروف به «حدیث حقیقت» که کمیل بن زیاد نخعی آن را از امیرمؤمنان(ع) روایت کرده است. در این روایت، کمیل ابتدا از حقیقت می­ پرسد و حضرت علی(ع) از پاسخ سر بازمی­زند و با اصرار کمیل رشحه­ هایی از حقیقت را باز می­ نماید.

این حدیث مورد شرح و تفسیر بسیار قرار گرفته است. در اینجا به تصحیح و ارائه یکی از آن شروح می پردازیم.

این شرح، رساله­ ای است به زبان فارسی به نام «رساله کمیلیه». این رساله را نسخه ­شناس ارجمند محمدتقی دانش پژوه به احتمال از آن محمد دهدار دانسته است.

این رساله در دانشگاه تهران، به شماره 1113 (فهرست، ج 6، ص 1378) در ضمن مجموعه ­ای مندرج است.

شیخ آقابزرگ تهرانی نیز همین احتمال را نقل کرده و فرموده است:


«الکمیلیة یوجد منها نسخة فی (دانشگاه: 1113)، اوله: [نوبتی داعی مسکین قدم قلم در ساحت اشارت امام الموحدین امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام روان کرده بود که در جواب کمیل . . ]. واحتمل دانش پژوه انها تالیف محمد الدهدار، ونسخة اخری منها عند علی اصغر المهدوی ضمن مجموعة تاریخ کتابة المجموعة 1073، لم یذکر المؤلف، کما فی «درباره نسخه های خطی 2: 85»(1)

در فهرست منزوی چنین آمده است:

کمیلیه شرح حدیث ما الحقیقة: گویا از محمد دهدار [دانش پژوه] آغاز: نوبتی داعی مسکین قدم قلم در ساحت اشارت امام موحدین . . . روان کرده بود که در جواب کمیل بن زیاد فرمود، بزرگی نصیحات گفت که معلق نوشته اگر چنان فصیح نبوی که عامه فهم کنند.(2)

نسخه های این رساله آن گونه که در فهرست منزوی آمده بدین قرار است:

1 - تهران، اصغر مهدوی 6/259: نستعلیق 1073 آغاز برابر نمونه در فهرست از نگارنده نام برده نشده [نسخه ها2 : 98].

2 - دانشگاه 2/2594: نستعلیق میرمحمد مؤمن حسینی 1081 (92 - 15) در فهرست از نگارنده نام برده نشده است، آغاز برابر نمونه [ف . دانشگاه 9: 1434].

3 - ملک 13/4027: شکسته نستعلیق سده 12 . آغاز برابر نمونه، نسخه به عنوان «کمیلیه » است و از نگارنده نام برده نشده است (گ 99 ر - 103ر).

4 - دانشگاه 13/1113: تاریخ یاد نشده، آغاز برابر نمونه، در فهرست به احتمال از دهدار دانسته شده است [ف . دانشگاه 5: 1378].(3)

این رساله بر اساس نسخه دانشگاه تهران شماره 1113 تصحیح شده است .

نویسنده این رساله بر اساس احتمال ذکر شده، خواجه محمد دهدار (947 - 1016ه) از عالمان شیعه در قرن دهم است . از وی رساله های عرفانی بسیاری به زبان فارسی به یادگار مانده که ضمن مجموعه ای به چاپ رسیده است.

و نیز رساله قضا و قدر ایشان را استاد آیة الله حسن زاده آملی تصحیح و منتشر کرده است . علامه تهرانی نیز در الذریعه رساله های متعددی را از وی معرفی کرده است .(4)

 

بسم الله الرحمن الرحیم

نوبتی داعی مسکین، قدم قلم در ساحت اشارت امام الموحدین امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام روان کرده بود که در جواب کمیل بن زیاد فرموده و بزرگی فصیح گفت که مغلق نوشته اگر چنان فصیح بنویسی که عامه فهم کنند، فایده آن عامتر .

فرمان مشتمل شد و در بیان واضح شروع نمود و از الله تعالی توفیق اتمام خواست - انه ولی الاجابة والانعام .

کمیل بن زیاد که یکی از ملازمان حضرت امیر بود، روزی از آن حضرت سؤال کرد که: ما الحقیقة؟ آنچه در افواه مردم در مقابل شریعت و طریقت آن را حقیقت خوانند، چه چیز است؟

امیر فرمود: ما لک [و] الحقیقة؟ چه کار داری تو با سؤال از حقیقت؟

کمیل گفت: او لست صاحب سرک؟ آیا من در حقیقت صاحب سر تو نیستم که می فرمایی: تو را با حقیقت چه کار؟

امیر گفت: بلی ولکن یرشح علیک ما یطفح منی; بلی تو صاحب سر منی در بیان حقیقت، اما با تو چه حاجت است به بیان; صبر کن تا پوشیده آید بر تو آنچه در کشف حقیقت از من سرزند و روی نماید .

کمیل گفت: او مثلک یخیب سائلا; عجب که مثل تو کریم، سایل را محروم گرداند و او را از نقد به نسیه حواله کند .

چون آتش طلب کمیل چنان تیز بود که به وعده تسکین نیافت، امیر آنچه لایق بود از بیان حقیقت بگفت و فرمود: الحقیقة کشف سرادقات الجلال من غیر اشارة، حقیقت [آن است] که بعد از سلوک شریعت در سیر طریقت، مستعد و مستحق آن را روی نماید، باز پس افتادن پرده های جلال حق است از پیش نظر طالب تا ببیند آنچه در پس پرده بود و پرده برخواست و بنمود بی آنکه اشارت به سوی آن تواند کرد که گوید چیست آن که من بینم و اشارت از چند جهت نتواند بود: یکی از غلبه نور، دیگر حیرت نبیند، دیگر تقدس از جا و جهت . سید نعمت الله گوید:

نوری است که وصفش به عبارت نتوان کرد

او را نتوان دید و اشارت نتوان کرد (5)

شیخ سعدی گوید:

هیچ نقاشی نمی بیند که نقشی برکشد

و آنکه دید از حیرتش کلک از بیان افتاده است(6)

حافظ گوید:

کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست

اینقدر هست که بانگ جرسی می آید (7)

کمیل می دانست که حقیقت [را] مراتب خواهد بود، از مرتبه دیگر استفسار نمود; گفت: زدنی فیه بیانا در بیان حقیقت چیزی زیادت از این هست، بفرمای .

فرمود: محو الموهوم مع صحو المعلوم; حقیقت در پایه بالاتر از آنچه بیننده می دید و تعبیر از آن نمی توانست کرد و هر زمان خیالی می بست و وهمی می کرد، خیال و وهم محو شود و بیننده را معلوم گردد به فهم صریح بی شبهه که چه می بیند چنانکه تعبیر از آنچه دیده است تواند کرد و به اشارتی خبر حال اعلام تواند داد . سید قاسم گوید:

نمی توان خبری دادن از حقیقت دوست

ولی زروی بصیرت حقیقت همه اوست(8)

و شیخ عراقی گوید:

عراقی از پی تو در بدر همی گردد

تو خود درون دلش ظاهر و هویدایی (9)

سلمان گوید:

جمالش لن ترانی گو تجلی می کند هر دم

مرو از جای خود ای دل که انوار جمال است این

کمیل گفت: زدنی بیانا . در بیان حقیقت زیاده از آنچه گفتی سخنی بفرمای .

فرمود: هتک الستر بغلبة السر . زیادت از این در بیان حقیقت آن است که بیننده به جایی رسد که از غلبه سر حقیقت بر مشاهده او نتواند که خود را نگاه دارد و از دیده باز گوید، پس پرده دری آغاز کند و بیخودی پیش هر نا اهل و اهل داد این بدهد .

مولانا محمد شیرین می فرماید:

آنچه می دانم از آن یار بگویم یا نه ؟

و آنچه بنهفت زاغیار بگویم یا نه؟

وصف آن کس که در این کوچه و این بازار است

بر سرکوچه و بازار بگویم یا نه ؟ (10)

شیخ اوحدی گوید:

هر چه گفتم من ای دبیر امروز

نه به خویشم بمن مگیر امروز (11)

داعی گوید:

من نتوانم که حق نگویم

ور خود ببرند بنده را سر

کمیل گفت: زدنی بیانا . در بیان حقیقت زیادت از مرتبه سابق چیزی در افزای .

امیر فرمود: جذب الاحدیة لصفة التوحید بیان حقیقت زیاده از مرتبه سابق، آن است که کشش حضرت احدیت که صفت توحید حقیقی است واقع شود و به مثل آفتاب ذره به سوی خود کشد و یا دریا قطره; پس در نور آفتاب گم شود، قطره در آب دریا، پس آنکه تو او را یکی می گفتی، او همه را یکی کند که توحید یکی گفتن است و یکی کردن و گفتن از ماست و کردن از او . از این جهت کشش را نسبت به او کرد که او همه را به سوی خود نکشد و در خود محو نکند، توحید فعلی حقیقی واقع نشود و از اینجا خواجه عبدالله انصاری فرموده است:

همه هیچید و هیچ، اوست که اوست

شیخ عراقی در آخر لمعات می گوید:

کی بود ما زما جدا ماند

تو و من رفته و خدا ماند (12)

و این مرتبه را از حقیقت، صوفیان «جمع » گویند و آن شهود حق است بی خلق، چنانچه شیخ اوحدی گوید:

تو یکی او یکی دو باشد دو

این یکی زان یکی بباید کاست(13)

و این محو و فنا در قوت ما نیست .

می فرماید، کمیل گفت: زدنی بیانا . در حقیقت زیاده این سخن بیان فرمای .

حضرت امیر فرموده اند که: نور یشرق من صبح الازل فیلوح علی هیاکل التوحید آثاره . زیاده از آنچه گفتم این است که حقیقت دو مرتبه است . بعد از این که صحیح است که از او چنین عبارت کنی و گویی که نوری است که می تابد از بامداد ازل .

پس پرتوهای او می درخشد و بر صورت ها می افتد که آن صورت ها را نسبت به آن است که مظاهر نور توحیدند و شاید که مراد حضرت امیر از هیاکل، صور جزئیه ممکنات باشد و تعینات اشیاء . سید نعمت الله می فرماید:

هر ذره که می بینی خورشید در او پیداست

در دیده ما بیند چشمی که به حق بیناست(14)

و سید قاسم می گوید:

چو عکس مشرق صبح ازل هویدا

جمال دوست ز ذرات کون پیدا شد(15)

و شیخ عراقی می گوید:

آفتابی در هزاران آیینه تافته

بس به رنگی هر یکی تا بی عیان انداخته

جمله یک نور است اما رنگ های مختلف

اختلافی در میان این و آن انداخته (16)

و شیخ سعدی می فرماید:

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست

عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست)17)

و حافظ می گوید:

هر دو عالم یک فروغ روی اوست

گفتمش پیدا و پنهان نیزهم (18)

و داعی می گوید:

روی تو در جلوه الله نور

دیده ما از تو چرا مانده دور

دیده ما باز نشد سوی تو

و رنه نهان نیست کس روی تو

این مرتبه را از حقیقت، صوفیه موحده «جمع الجمع » خوانند:

اگر در خلق، حق را درنیابی

بیابی خانه اما درنیابی

و جمع الجمع شهود حق است با خلق به وجهی که کثرت تعینات قادح در وحدت ذاتی او نباشد; یعنی یکی باشد او را از خلق و حق دو نام شرابی از دو جام رویی در صد آینه و شعاعی بر هزار آبگینه . اوحدی می گوید:

ای مردم کور این چه بهار است ببینید

گلبن نه و گلهاش به بار است ببینید

فردا همه یکرنگ شود طالب و مطلوب

امروز یکی را که هزار است ببینید (19)

کمیل گفت: زدنی بیانا . مرا زیاده از اینکه فرموده در شرح حقیقت بیانی بگوی .

حضرت فرمود: اطف السراج فقد طلع الصبح; چراغ باز کش که صبح طالع شد; یعنی سخن در پایه حقیقت ثمر شد .

بیان به پایان رسید و قصه از بیان و گفتار به عیان و دیدار انجامید .

بیت:

شمع بنشان که آفتاب برآمد

رخ معشوق از نقاب برآمد

بیت:

زهی نادان که آن خورشید تابان

به نور شمع جوید در بیابان

بیت:

روشن تر از این نمی توان گفت

پیداتر از این نمی توان گفت

قطعه:

آن چنان مست است عاشق کز شراب آمد به هوش

آن چنان فاش است شاهد کز خودش آمد حجاب

هیچ می هرگز نخواهد زین می مست تر

هیچ شاهد فاش تر زین برنیندازد نقاب

تم الکلام والحمدلله والصلوة علی نبیه.

 

 

پی­ نوشت­ ها:

1. الذریعة، ج 18، ص 140.

2.فهرست نسخه های خطی فارسی، ج 2، ص 1331.

3. همان.

4. معجم مؤلفی الشیعة، ص 178.

5. مقصود نویسنده از سید نعمت الله، همان شاه نعمت الله ولی است واین بیت با اندکی اختلاف در: دیوان شاه نعمت الله، غزلیات، ص 225، آمده است.

6. این بیت در کلیات سعدی یافت نشد.

7. دیوان حافظ، تصحیح دکتر خانلری، غزل شماره 235، بیت 5.

8. دیوان شاه قاسم انوار، تصحیح سعید نفسی، ص 70.

9. در دیوان عراقی یافت نشد.

10. دیوان محمد شیرین مغربی، تصحیح دکتر لئونارد لوئیزان، ص 344، غزل 168.

11. دیوان اوحدی مراغی، غزل 408، ص 234.

12. مجموعه آثار فخر الدین عراقی، دکتر نسیرین محتشم، ص 532.

13. دیوان اوحدی مراغی، تصحیح سعید نفیسی، ص 60 . این بیت را مرحوم نفیسی در ص 426 از دیوان به عنوان استدراک آورده که باید به صفحه 60 دیوان افزوده گردد.

14. دیوان شاه نعمت الله ولی، غزل شماره 192، ص 108.

15. دیوان شاه قاسم انوار، تصحیح سعید نفیسی، ص 119.

16. مجموعه آثار فخرالدین عراقی، تصحیح دکتر محتشم، ص 319، بیت 3794 – 3795.

17. کلیات سعدی، نسخه محمد علی فروغی، بخش مواعظ، ص 887.

18. دیوان حافظ، تصحیح دکتر خانلری، غزل 355، بیت 4.

19. دیوان اوحدی مراغی، تصحیح سعید نفیسی، ص 218، غزل 371.

 

(برگرفته از پایگاه اطلاع ­رسانی حوزه، مقاله جناب آقای مهدی مهریزی)



بازگشت ...




مرتبط باموضوع :

 فاطمه(س) سرّ خفا  [ سه شنبه، 10 اسفند ماه، 1395 ] 402 مشاهده
 معیار بهره‌مندی از کتاب  [ دوشنبه، 27 فروردين ماه، 1397 ] 26 مشاهده
 فاطمه(س) سرّ خفا  [ چهارشنبه، 3 دي ماه، 1393 ] 2191 مشاهده
 جلوه شكر در دعاي عرفه  [ سه شنبه، 13 مهر ماه، 1395 ] 428 مشاهده
 فجر آسمانی در قیام حسینی(ع)  [ سه شنبه، 13 مهر ماه، 1395 ] 561 مشاهده

نام شما: Patsy
ایمیل شما: Patsy

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Deep thought! Thanks for conritbuting.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Storm
ایمیل شما: Storm

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Your website has to be the eleitroncc Swiss army knife for this topic.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Wilma
ایمیل شما: Wilma

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Superior thinking deamestrotnd above. Thanks!
ارسال جوابیه ]

نام شما: Lucky
ایمیل شما: Lucky

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Kick the tires and light the fires, problem oficafilly solved!
ارسال جوابیه ]

نام شما: Makendra
ایمیل شما: Makendra

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
A plsnliagey rational answer. Good to hear from you.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Loryn
ایمیل شما: Loryn

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Thanks guys, I just about lost it loiokng for this.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Zaylin
ایمیل شما: Zaylin

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
The answer of an exeptr. Good to hear from you.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Fantine
ایمیل شما: Fantine

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Keep on writing and chugigng away!
ارسال جوابیه ]

نام شما: Bobby
ایمیل شما: Bobby

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
That really caeptrus the spirit of it. Thanks for posting.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Makailee
ایمیل شما: Makailee

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Most help articles on the web are inaccurate or inrnceheot. Not this!
ارسال جوابیه ]

نام شما: Boomer
ایمیل شما: Boomer

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Thanks guys, I just about lost it loiokng for this.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Augustina
ایمیل شما: Augustina

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Arlcties like this are an example of quick, helpful answers.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Bryson
ایمیل شما: Bryson

در مورخه : يكشنبه، 24 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
I recokn you are quite dead on with that.
ارسال جوابیه ]

نام شما: Justus
ایمیل شما: Justus

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
These topics are so coinfsung but this helped me get the job done. http://bbwzvfo.com [url=http://usoidax.com]usoidax[/url] [link=http://mklqsbizqle.com]mklqsbizqle[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Marsue
ایمیل شما: Marsue

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
We need more inthigss like this in this thread. http://wapbtq.com [url=http://kymzqdwq.com]kymzqdwq[/url] [link=http://kjvbyim.com]kjvbyim[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Betti
ایمیل شما: Betti

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
This is both street smart and intleeiglnt. http://getziaqrq.com [url=http://iqeokzpp.com]iqeokzpp[/url] [link=http://nhuzckph.com]nhuzckph[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Burchard
ایمیل شما: Burchard

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Sharp thginikn! Thanks for the answer. http://yhrtfumbus.com [url=http://hfufrpjl.com]hfufrpjl[/url] [link=http://culobxlkuv.com]culobxlkuv[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Demarlo
ایمیل شما: Demarlo

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
What a pleasure to find someone who idnietfies the issues so clearly http://ykovfd.com [url=http://cfuhngl.com]cfuhngl[/url] [link=http://pvtlfgpgby.com]pvtlfgpgby[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Andi
ایمیل شما: Andi

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Superbly ilnmlinatiug data here, thanks! http://slbwmdraa.com [url=http://vmgfjr.com]vmgfjr[/url] [link=http://hiqkmzr.com]hiqkmzr[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Kamron
ایمیل شما: Kamron

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Filnlay! This is just what I was looking for. http://wsykree.com [url=http://iyolhiwqc.com]iyolhiwqc[/url] [link=http://nuspqhnxjy.com]nuspqhnxjy[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Ronalee
ایمیل شما: Ronalee

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
God, I feel like I shulod be takin notes! Great work http://liqfhw.com [url=http://tnhomfjltw.com]tnhomfjltw[/url] [link=http://qpjfsiu.com]qpjfsiu[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Ellen
ایمیل شما: Ellen

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
Call me wind because I am absteuolly blown away. http://xtcghomm.com [url=http://tnfuikhla.com]tnfuikhla[/url] [link=http://qnyxgekgltw.com]qnyxgekgltw[/link]
ارسال جوابیه ]

نام شما: Eve
ایمیل شما: Eve

در مورخه : سه شنبه، 26 مرداد ماه، 1395 (IP آدرس : )
You put the lime in the cocnout and drink the article up. http://jnrsdmmc.com [url=http://idunlc.com]idunlc[/url] [link=http://bbckubxn.com]bbckubxn[/link]
ارسال جوابیه ]

 
نام شما: [ کاربر جدید ]

نام شما (ضروری): 
ایمیل شما (ضروری): 
نظر:
کد امنیتی
کد امنیتی

  [ بازگشت ]